Sayfa yükleniyor

Destek Müşteri Girişi Sepet (0)

Ders 58 – Readonly ve immutable fikirler

PHP 8.1/8.2 ile gelen readonly özelliklerini ve immutable nesneleri adım adım öğrenerek kodunuzun güvenliğini artırın.

Ders 58 – Readonly ve immutable fikirler

PHP 8.1 sürümü, dilin tip güvenliğini ve veri bütünlüğünü artırmak için readonly özelliğini tanıttı. Bu özellik, bir kez değer atandıktan sonra değiştirilemeyen sınıf özellikleri (property) oluşturmanıza olanak tanır. Immutable (değişmez) nesneler ise uygulama mantığının hataya açık noktalarını azaltır, yan etkileri önler ve test edilebilirliği artırır. Bu derste, readonly ve immutable kavramlarını derinlemesine inceleyecek, gerçek dünya örnekleriyle pratiğe dökecek ve sık yapılan hatalardan kaçınmayı öğreneceksiniz.

Temeller

Readonly bir özelliğin iki temel kuralı vardır:

  • Değer, nesne oluşturulurken (__construct) ya da sınıf içinde doğrudan tanımlanırken bir kez atanabilir.
  • Atama yapıldıktan sonra, özelliğe bir kez daha değer atamaya çalışmak Error fırlatır.

Immutable nesneler ise genellikle tüm özellikleri readonly olan ve dışarıdan değiştirilemeyen sınıflardır. Bu nesneler, bir kez oluşturulduktan sonra hâlâ aynı durumu korur; yeni bir nesne oluşturmak için genellikle bir kopyalama metodu (with...) kullanılır.

Adım adım readonly ve immutable kullanımı

1. Readonly özelliği tanımlama

class Para {
    public function __construct(public readonly int $kurus) {}
}

Yukarıdaki sınıfta $kurus özelliği public readonly olarak tanımlanmıştır. Nesne oluşturulurken değer atanır ve sonrasında değiştirilemez.

2. Immutable sınıf oluşturma

final class Kullanici {
    public function __construct(
        public readonly int $id,
        public readonly string $ad,
        public readonly string $email
    ) {}

    public function withEmail(string $yeniEmail): self {
        return new self($this->id, $this->ad, $yeniEmail);
    }
}

Bu sınıfın tüm özellikleri readonly olduğu için nesne değişmez. withEmail metodu yeni bir Kullanici nesnesi döndürerek e‑posta adresini günceller; orijinal nesne değişmez.

3. Immutable nesneleri birleştirme

Birden fazla immutable nesneyi bir arada tutmak için veri taşıyıcı (DTO) sınıfları kullanılabilir. Örneğin bir sipariş nesnesi:

final class Siparis {
    public function __construct(
        public readonly int $id,
        public readonly Kullanici $musteri,
        public readonly array $urunler // immutable urun nesneleri
    ) {}

    public function addUrun(Urun $yeniUrun): self {
        $yeniUrunler = $this->urunler;
        $yeniUrunler[] = $yeniUrun;
        return new self($this->id, $this->musteri, $yeniUrunler);
    }
}

Her addUrun çağrısı yeni bir Siparis nesnesi üretir, böylece önceki sipariş nesnesi değişmez kalır.

Örnek kod

Aşağıdaki tam örnek, bir BankaHesabi sınıfını readonly ve immutable prensiplerine göre nasıl tasarlayabileceğinizi gösterir. Kodu ders58.php dosyasına kaydedip çalıştırabilirsiniz.

<?php

final class BankaHesabi {
    public function __construct(
        public readonly int $hesapNo,
        public readonly float $bakiye,
        public readonly string $sahipAdi
    ) {}

    public function paraYatir(float $miktar): self {
        if ($miktar <= 0) {
            throw new InvalidArgumentException('Yatırılacak tutar pozitif olmalıdır.');
        }
        return new self($this->hesapNo, $this->bakiye + $miktar, $this->sahipAdi);
    }

    public function paraCek(float $miktar): self {
        if ($miktar <= 0) {
            throw new InvalidArgumentException('Çekilecek tutar pozitif olmalıdır.');
        }
        if ($miktar > $this->bakiye) {
            throw new RuntimeException('Yetersiz bakiye.');
        }
        return new self($this->hesapNo, $this->bakiye - $miktar, $this->sahipAdi);
    }
}

// Kullanım örneği
$hesap = new BankaHesabi(123456, 1000.0, 'Ahmet Yılmaz');
$hesap = $hesap->paraYatir(250.0);
$hesap = $hesap->paraCek(400.0);

echo "Hesap No: {$hesap->hesapNo}\n";
echo "Sahibi: {$hesap->sahipAdi}\n";
echo "Bakiye: {$hesap->bakiye}\n";
?>

Çıktı:

Hesap No: 123456
Sahibi: Ahmet Yılmaz
Bakiye: 850

Sık hatalar

  • Readonly özelliği constructor dışında atamaya çalışmak: $obj->prop = 5; gibi bir atama Error fırlatır.
  • Mutable (değişebilir) tiplerle readonly kullanmak: Özellik bir dizi ya da nesne ise, içeriği hâlâ değiştirilebilir. Bu durumda readonly sadece referansı korur, içeriği korumaz. Immutable bir yapı için iç içe nesnelerin de readonly olması gerekir.
  • Immutable sınıflarda static property kullanmak: Static özellikler sınıf seviyesinde paylaşıldığı için değişmezlik garantisi vermez; dikkatli kullanılmalıdır.
  • PHP 8.0 ve altı sürümlerde readonly kullanmak: Bu sürümlerde sözdizimi hatası alırsınız. Projenizin minimum PHP sürümünü 8.1 olarak ayarladığınızdan emin olun.

Özet

Readonly ve immutable kavramları, PHP uygulamalarında veri bütünlüğünü sağlamanın modern yollarındandır. public readonly ile tanımlanan özellikler, nesne oluşturulurken bir kez değer alır ve sonrasında değiştirilemez. Tüm özellikleri readonly olan sınıflar ise doğal olarak immutable olur; bu sınıflar üzerinden with... gibi metodlar yeni nesneler üretir. Immutable tasarım, yan etkileri en aza indirir, testleri basitleştirir ve kodun bakımını kolaylaştırır. Özellikle domain‑driven design (DDD) ve CQRS gibi mimarilerde immutable nesneler kritik bir rol oynar.

Sık Sorulan Sorular

  • Readonly bir özelliği private olarak tanımlayabilir miyim? Evet, private readonly tamamen geçerlidir. Bu durumda özellik sadece sınıf içinde bir kez atanabilir ve dışarıdan erişilemez.
  • Immutable bir sınıf içinde mutable bir dizi tutabilir miyim? Teknik olarak tutabilirsiniz, ancak dizi içeriği değiştirilebilir ve bu durum immutable iddiayı bozar. Bunun yerine SplFixedArray ya da array kopyalarıyla çalışmak tercih edilmelidir.
  • Readonly özelliği bir trait içinde tanımlayabilir miyim? Evet, trait içinde public readonly tanımlayabilirsiniz; trait kullanan sınıf bu özelliği miras alır ve aynı kurallara uyar.

Bu dersin sonunda, readonly ve immutable yaklaşımlarını projelerinizde güvenle uygulayabileceksiniz. Bir sonraki derste, Ders 59 – Value Object ve DTO kalıpları konusuna geçeceğiz.

Paylaş

Yorumlar

Henüz onaylanmış yorum yok. İlk yorumu siz yazın.

Yorum yaz

Yorumunuz yönetici onayından sonra yayınlanır.

İlgili yazılar

Ders 100 – İleri yol haritası

PHP serisinin son dersinde ileri seviye konular, framework seçimi, Composer ekosistemi, mikro pro…

Ders 99 – Güvenli yapılandırma kontrol listesi

Üretim ortamı için PHP yapılandırma ayarlarını adım adım kontrol eden, hatasız ve güvenli bir yap…

Ders 98 – OpCache ve performans ipuçları

OpCache'ın çalışma prensibi, yapılandırma adımları ve gerçek dünyada performans artırmak için pra…

Ders 97 – Fibers’a kısa bakış (PHP 8.1)

PHP 8.1 ile gelen Fibers özelliğini adım adım öğrenin, kooperatif concurrency kavramını kavrayın …

Demo
Büyütülmüş Görsel